Z delikatnością i wrażliwością na potrzeby różnych stron

Z Marią Bogucką i Sonią Ruszkowską, trenerkami prowadzącymi warsztat „Neuroróżnorodność w pracy trenera i coacha” rozmawia Anna Gano. 

Neuroróżnorodność coraz częściej pojawia się w rozmowach o edukacji, pracy i rozwoju. Wciąż jednak wiele osób nie wie, jak uwzględniać ją w praktyce i jak tworzyć warunki, w których osoby neuroatypowe mogą uczestniczyć w procesach rozwojowych i korzystać z ich potencjału. 

 

 

Z tego artykułu dowiesz się:

  • jak patrzeć na neuroróżnorodność z różnych perspektyw 
  • dlaczego tak ważne jest poczucie bezpieczeństwa w procesach rozwojowych 
  • jak pracować na mocnych stronach osób neuroatypowych 
  • co trenerzy i coachowie mogą zrobić, żeby ich warsztaty i sesje były bardziej włączające 

 

DWIE PERSPEKTYWY

Anna Gano: Byłam uczestniczką pilotażowej edycji warsztatu i uważam, że bardzo ciekawe i cenne było to, że weszłyście w ten temat z dwóch różnych stron. Maria – z perspektywy medycznej i psychologicznej, Sonia – z perspektywy antydyskryminacyjnej, inkluzywnej i neuroafirmatywnej. To daje bardzo szeroki, żywy i dość nieoczywisty obraz tego zjawiska. Jak to się stało, że pracujecie razem? 

Maria Bogucka: Zetknęłam się z tematem neuroróżnorodności 12 lat temu, kiedy zaczęłam pracować jako psycholożka z dziećmi w spektrum autyzmu i z ADHD. I zderzyłam się z tym, że wiedza psychologiczna i terapeutyczna, którą wtedy miałam, nie zawsze sprawdzała się w praktyce. I że metody, którymi dysponowałam, nie były wystarczająco wspierające. 

Zaczęłam więc szukać innych rozwiązań i budować własne ścieżki, bo przez te lata bardzo zmieniała się wiedza o neuroróżnorodności. Zauważyłam, że narzędzia, które tworzę, coraz bardziej przypominają narzędzia szkoleniowe i trenerskie. W międzyczasie zostałam dyrektorką poradni i kolejni znajomi przychodzili do mnie z pytaniami o neuroatypowość. Zobaczyłam wtedy, że pojawia się potrzeba, na którą być może trzeba odpowiedzieć. Z podobnym pomysłem przyszła do mnie Dorota Jakubowska. I to ona poznała mnie z Sonią. 

Sonia Ruszkowska: Ja jestem doktorką filozofii i trenerką. I od wielu lat zajmuję się edukacją antydyskryminacyjną i pracą z różnymi grupami zawodowymi. Współtworzyłam i prowadziłam programy dla nauczycieli, policjantów, sędziów i prokuratorów. To doświadczenie bardzo mocno ukształtowało mój sposób myślenia o tym, co dzieje się między grupą większościową a mniejszościową. O tym, jak działa dyskryminacja, jakie mechanizmy sprawiają, że część osób ma większy przywilej, a część musi zabiegać o podstawowe warunki uczestniczenia w życiu społecznym. 

Z czasem coraz ważniejsze stało się dla mnie nie tylko pokazywanie ludziom, na czym polega dyskryminacja, ale też wzmacnianie osób, które jej doświadczają. Ale żeby móc przyjmować nowe perspektywy i zmieniać swoje zachowania, człowiek musi mieć na to przestrzeń. Jeśli jest przeciążony, nie czuje się dobrze i nie ma poczucia, że ktoś go słucha, trudno oczekiwać, że będzie gotowy na kolejne wyzwania. 

Kiedy myślę o neuroróżnorodności, od razu uruchamia mi się właśnie taki filtr: większość i mniejszość, przywileje, prawo do decydowania o sobie, tożsamość. 

O właśnie, bo neuroróżnorodność to także kwestia tożsamości. 

NEURORÓŻNORODNOŚĆ JAKO TOŻSAMOŚĆ 

AG: Ano właśnie. To bardzo ważny wątek, bo wciąż zdarza się, że neuroatypowość jest traktowana jak moda albo coś, co ktoś sobie wymyślił. Jak ty to widzisz? 

SR: No właśnie dla mnie bardzo ważne jest to, że neuroróżnorodność może być rozumiana jako kwestia tożsamości. Diagnoza medyczna może być pomocna. Szczególnie w przypadku dzieci może umożliwić uzyskanie wsparcia w szkole, przedszkolu czy dostęp do różnych programów terapeutycznych. Ale nie uważam, że jest ona konieczna, żeby ktoś miał prawo do określania siebie jako osoby neuroatypowej. 

W Polsce diagnoza bywa trudno dostępna i nie każdego na nią stać. Są więc osoby, które nie mają formalnego potwierdzenia, ale rozpoznają siebie w danym doświadczeniu i tak określają swoją tożsamość. 

A argumenty, że to moda i że nagle wszyscy chcą być neuroatypowi to dla mnie absurd. Przecież bycie w grupie mniejszościowej wcale nie jest łatwe, wiąże się z mnóstwem ograniczeń i trudności. I nikt tego nie robi ot tak.  

Pojawia się również kwestia tego, kto ma prawo decydować o tożsamości drugiej osoby. I tu pojawia mi się pewna analogia. W mojej codziennej pracy w obszarze kultury żydowskiej w Muzeum POLIN dużo rozmawialiśmy o tożsamości żydowskiej. Ostatecznie to osoba decyduje, jak się określa. Nie ktoś z zewnątrz. Myślę, że w przypadku neuroróżnorodności warto zachować podobną uważność. 

NIE MA ROZWOJU BEZ POCZUCIA BEZPIECZEŃSTWA 

AG: W pracy rozwojowej jesteśmy szczególnie wrażliwi. Przychodzimy z własnymi doświadczeniami, odsłaniamy się, często mówimy o rzeczach, które są dla nas trudne. Dlatego wydaje mi się, że poczucie bezpieczeństwa, bycie włączonym i akceptowanym mają tu ogromne znaczenie. Jak wy widzicie tę zależność? 

MB: Kiedy zaczęłam szukać informacji o tym, jak na świecie prowadzi się szkolenia i treningi dotyczące neuroróżnorodności, bardzo zatrzymała mnie jedna myśl. Rozwiązania, które wprowadzamy, powinny być wsparciem dla całej społeczności, a nie tylko dostosowaniami dla osób neuroatypowych. 

Dotyczy to sposobu prowadzenia zebrań, komunikowania się z zespołem, przygotowywania ćwiczeń czy udzielania informacji zwrotnej. Chodzi o to, żeby te rozwiązania były przyjazne i bezpieczne dla wszystkich, niezależnie od tego, jak funkcjonują ich układy nerwowe. 

Osobom neurotypowym mogą po prostu podnieść komfort pracy. A dla osób neuroatypowych mogą być warunkiem tego, żeby w ogóle mogły korzystać z tych doświadczeń. 

SR: Ta kwestia poczucia bezpieczeństwa jest dużo bardziej skomplikowana niż mogłoby się wydawać. Żeby ktoś powiedział o swojej neuroatypowości albo o potrzebach, które do tej pory ukrywał, musi najpierw poczuć się na tyle bezpiecznie, żeby się na to zdecydować. Ale z drugiej strony, kiedy już to zrobi, może poczuć się bardziej narażony na zranienie. 

Mogę podać przykład z własnego doświadczenia. Jestem bardzo wrażliwa na dźwięki i kiedyś rozmawiałam z kimś w miejscu, w którym było dla mnie za głośno. Na moją prośbę przenosiliśmy się parokrotnie, bo nie mogłam się skupić. Wiedziałam, że jeśli nie zareaguję, na spotkaniu nie będę w pełni swoich sił, a po nim – będę wykończona. 

Ale mówienie o tym nie jest łatwe ani przyjemne. Poczucie bezpieczeństwa nie pojawia się automatycznie tylko dlatego, że ktoś pozwoli nam zgłosić potrzebę. Buduje się dopiero wtedy, kiedy w zespole czy grupie powstaje norma, że można o takich rzeczach mówić wprost. 

Trener może nawet nie wiedzieć, jak duży koszt ponosi uczestnik czy klient, który cały czas maskuje swoje trudności. Może się okazać, że po warsztacie czy sesji ta osoba nie ma już siły pobawić się z dzieckiem czy spędzić miło wieczór, tylko musi położyć się w ciemnym pokoju i odpoczywać przez dwie godziny. 

Dlatego ważne, żeby nie traktować takich sytuacji, kiedy ktoś mówi o swoich potrzebach jak „uciążliwości”, które trzeba szybko załatwić. Można wręcz otwierać je jako temat do pracy z grupą. 

Na przykład załóżmy, że jedna osoba chce zamknąć okno, a druga je otworzyć. Możemy powiedzieć: „Dobra, ogarnijcie się, jedziemy dalej z tematem”. Ale możemy też zrobić stopklatkę i porozmawiać: „Co się dzieje? Jak jest innym osobom? Jakie potrzeby stoją za tą sytuacją?” Albo może trzeba wyjść na chwilę i porządnie przewietrzyć salę? Są różne rozwiązania. Ważne, żeby potraktować tę sytuację poważnie, a nie jak drobny problem, który trzeba zignorować. 

AG: Czyli nawet sytuacja z oknem może być okazją do pracy rozwojowej. To jest bardzo w duchu TROP-u. Tu nie chodzi tylko o przekazanie tematu, ale o stworzenie sytuacji edukacyjnej w taki sposób, żeby ludzie mogli go przyswoić, przeżyć i zintegrować. 

SR: O właśnie. I praca na tu i teraz. To również jest bardzo w metodzie TROP. 

PRACA NA MOCNYCH STRONACH NEUROATYPOWOŚCI 

AG: Dużo mówicie również o pracy na mocnych stronach. Neuroatypowość to przecież także cały obszar potencjału. Jak można go wykorzystać w pracy rozwojowej? 

MB: Dla mnie bardzo ważne było tu spotkanie z Sonią i zderzenie mojego modelu medycznego z jej perspektywą. W modelu medycznym jesteśmy przede wszystkim skupieni na wyszukiwaniu trudności i cierpienia, któremu trzeba zaradzić. Mocne strony mogą w tym spojrzeniu zostać zupełnie zignorowane. A trzeba o nich pamiętać. 

Dzięki naszej współpracy zaczęłam inaczej rozmawiać z rodzicami dzieci, z którymi pracuję na co dzień. Oczywiście trzeba zająć się trudnościami dziecka, ale ważne jest też, żeby poznać jego świat i zacząć od mocnych stron. 

AG: To chyba dotyczy nie tylko dzieci. Ogólnie praca rozwojowa jest dużo bardziej skuteczna, kiedy człowiek jest wzmacniany i nie słyszy cały czas, że musi coś poprawić, naprawić czy wyleczyć… 

SR: Tak. Ale tu Maria wspomniała o czymś bardzo ważnym. O pokazywaniu świata od wewnątrz. Nie tylko tego, jak osoba autystyczna czy z ADHD funkcjonuje w oczach innych i jakie ma trudności społeczne.  Również tego, jak sama doświadcza świata, jak myśli, co czuje, co ją interesuje. 

Na warsztacie robimy ćwiczenia, które pomagają zobaczyć tę perspektywę. Rozmawiamy o sensoryce czy szczególnych zainteresowaniach, bardzo ważnym zjawisku towarzyszącym neuroatypowości.  

MB: Chciałabym się chwilkę zatrzymać nad szczególnymi zainteresowaniami. One mają niezwykłą moc. Dają energię, pomagają się zaangażować… Jesteśmy wychowywani w przekonaniu: najpierw praca, potem przyjemność. W przypadku rozwoju osób neuroatypowych warto rozważyć odwrócenie tej kolejności. Najpierw przyjemność, czyli coś, co pozwoli nam naładować baterie, a dopiero potem praca.

PERSPEKTYWA „OD WEWNĄTRZ” 

AG: Miałyście już okazję poprowadzić pilotażową wersję warsztatu. Czy coś was zaskoczyło w zetknięciu z uczestnikami? A może coś okazało się szczególnie potrzebne? 

MB: Ja bardzo zapamiętałam wypowiedź jednego z uczestników warsztatu. Rozejrzał się po grupie, w której, jak się wcześniej okazało, były osoby neuroatypowe i powiedział: „Wiecie, dla mnie jest Gosia, Zosia, Hania, Lutek. To moi znajomi, ludzie, których lubię, szanuję i z którymi pracuję. O jakiej my tu neuroatypowości rozmawiamy? Gdzie ona jest?”. 

Dla mnie to było bardzo ważne. Bo okazało się, że osoby neuroatypowe są tutaj, wśród nas. To nie jest jakaś odległa grupa ludzi, o której tylko czytamy. To nasi znajomi, współpracownicy, osoby, z którymi żyjemy na co dzień. 

SR: Mnie zaskoczyło to, jak bardzo ten temat poruszał uczestników, często bardzo osobiście. Okazuje się, że to zjawisko, które rzadko pozostawia kogoś obojętnym i bardzo szybko pogłębia wymianę między ludźmi. 

Zaskoczyło mnie również to, że podejście neuroafirmatywne dla części osób było czymś nowym, czymś bardzo radykalnym. Dla mnie jest ono zupełnie naturalne, więc to było ciekawe zderzenie perspektyw. 

A szczególnie ważny wydał mi się moduł z ćwiczeniami dotyczącymi szczególnych zainteresowań i sensoryki. Trenerzy często zastanawiają się, jak pracować z osobami neuroatypowymi, szukają wiedzy teoretycznej. Tymczasem warto najpierw zobaczyć i poczuć, jak te osoby same doświadczają świata. Takie ćwiczenia uwrażliwiają, ale też angażują uczestników, którzy sami nie określają się jako neuroatypowi. 

Bo tu nie chodzi o to, żeby trener myślał „Będę miał w grupie osoby autystyczne albo z ADHD i co ja mam z nimi zrobić, jak mam z nimi pracować?”. To jest traktowanie ich jak kogoś obcego, dla kogo trzeba znaleźć jakiś specjalny sposób. Chodzi raczej o to, żebyśmy wszyscy zobaczyli, jak różnie możemy doświadczać tej samej sytuacji. I zrozumieli, że ludzie mogą mieć różne potrzeby. 

AG: Ano właśnie. Wiem, że uczestnicy pilotażu bardzo doceniali ten wymiar praktyczny. To, że warsztat to nie tylko rozmowa o potrzebach osób neuroatypowych, ale też ćwiczenia i narzędzia, które można wykorzystać w pracy. Dla mnie szczególnie poruszająca była „instrukcja obsługi mnie”. To ćwiczenie polega na pisemnym odpowiedzeniu na kilka bardzo konkretnych i bardzo ważnych pytań. „Co mi pomaga wejść w kontakt z drugim człowiekiem? Co mi przeszkadza? Co jest dla mnie ważne, kiedy jestem w grupie?”… 

SR: Dla niektórych osób samo opowiadanie o swoich potrzebach może być bardzo trudne. Konkretna lista pytań pomaga je sobie uświadomić, nazwać i przedstawić innym. To też sposób na to, żeby zobaczyć, że moje potrzeby mogą być inne niż potrzeby pozostałych osób i że to jest OK, że mogą zostać uszanowane. 

WIEDZA I Zestaw NARZĘDZI 

AG: Maria, przygotowałaś również e-book dla uczestników warsztatu. Jaką rolę ma pełnić ten materiał? 

MB: E-book ma pomóc oswoić różne pojęcia i nazwy, które dla części osób mogą być zupełnie nowe. Można go więc przeczytać jeszcze przed warsztatem.  

Ale jest to też taki ruch mocno w duchu neuroróżnorodności. Nie wszyscy lubią od razu na warsztacie zadawać pytania. Niektórzy wolą najpierw przeczytać, pomyśleć, pobyć z danym tematem, z tym słowem pisanym, a dopiero później sformułować pytanie. Chciałam, żeby ten materiał odpowiadał również na takie potrzeby.  

Neuroatypowość to bardzo dużo współwystępujących i powiązanych z nią zjawisk. Chciałam naszych uczestników trochę z tym oswoić, zapoznać z całym tym żargonem, przełamać onieśmielenie związane ze złożonością tego zjawiska. 

Ale można będzie do tego e-booka wrócić również po warsztacie, kiedy pojawi się potrzeba sprawdzenia czegoś czy odświeżenia wiedzy. Neuroatypowość to tak naprawdę bardzo dużo zagadnień czy uwarunkowań. A dwa dni warsztatu to zdecydowanie za mało, żeby ten temat wyczerpać. 

AG: To prawda. Ten e-book to prawie 50 stron solidnej, skompresowanej wiedzy i praktycznych narzędzi do wykorzystania we własnej praktyce trenera czy coacha.  

MB: Ale praca nad tym e-bookiem była dla mnie ważna również z innego powodu. Ja i Sonia patrzymy na niektóre zagadnienia z różnych perspektyw i posługujemy się innymi pojęciami. Wspólnie pracowałyśmy nad tym, jak o nich mówić, żeby pokazać obie perspektywy, a jednocześnie wypracować wspólny język. 

Wysyłałam materiały do Soni i Doroty i bardzo czekałam na ich informacje zwrotne. Ta bardzo konsekwentna włączająca perspektywa Soni była dla mnie niesamowita. I rozwijająca. Przecież na początku to była po prostu burza. Sonia weszła w ten projekt z tą swoją rewolucyjną, radykalną postawą, gdzie ja, w moim modelu medycznym myślałam sobie „Boże, co to jest?”. A przy pracy nad e-bookiem postawiłyśmy sobie takie zadanie, żeby pokazać neuroróżnorodność z tych naszych dwóch perspektyw. 

SR: A ja podziwiam, że ty byłaś taka otwarta. Że ani przez chwilę nie wyczułam u ciebie takiej wyższości diagnostki czy chęci zignorowania tego, co wnosiłam do naszego projektu. MB: Bo właśnie ty wiesz to wszystko, czego ja nie wiem.  

SR: Dużo osób zamyka się w swoim świecie, swoich założeniach. Ale są też wyjątki. Tak jak moja ukochana książka „ AuDHD u dzieci i młodzieży, czyli podwójne wyzwania i podwójne supermoce” Joanny Węglarz. Ostatnio wszystkim ją polecam, bo mimo że w tytule są tylko dzieci i młodzież, to jest to zdecydowanie pozycja, z której mogą korzystać również dorośli. I tu autorce zdecydowanie udało się pogodzić te dwie perspektywy. 

MB: Tak, ta książka jest świetna. I fakt, ona jest właśnie bardzo w duchu łączenia tych dwóch modeli. Z delikatnością i wrażliwością na potrzeby tych różnych stron, różnych odbiorców. 

AG: Nie mogłam sobie wyobrazić lepszych słów na zakończenie tego wywiadu. „Z delikatnością i wrażliwością na potrzeby tych różnych stron, różnych odbiorców.” To zdanie doskonale pasuje do warsztatu, który wspólnie prowadzicie. Bardzo wam dziękuję za tą rozmowę. 

Bibliografia:  

Joanna Węglarz, AuDHD u dzieci i młodzieży, czyli podwójne wyzwania i podwójne supermoce, Gdańsk: Grupa Wydawnicza Harmonia, 2026. 

Na warsztat „Neuroróżnorodność w pracy trenera i coacha”, stworzony i prowadzony przez Sonię Ruszkowską i Marię Bogucką, trenerki akredytowane przez Polskie Towarzystwo Psychologiczne, zapraszamy już 17-18 grudnia w siedzibie Grupy TROP.  

Więcej szczegółów o programie warsztatu i formularz do zapisów znajdziesz tutaj.

 

biuro@grupatrop.pl

602 137 463

Opracowanie: Anna Gano 

 

0 komentarzy