TRUE – Trening czyni mistrza… uważności empatycznej

Pisze o niej Jac Jakubowski, współwłaściciel Grupy TROP i Prezes Rady Trenerów Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, który od lat propaguje ją w polskim środowisku rozwojowym. 

Trening Rozwoju Uważności Empatycznej, bardzo prosty w swojej strukturze, może zostawiać trwały ślad. W każdej osobie indywidualnie, ale też w naszych organizacjach, firmach czy środowiskach. Właśnie dlatego ta metodologia sprawdza się doskonale – nie tylko w pracy z pojedynczymi osobami czy przy inicjatywach społecznych, ale także w działaniach na rzecz organizacji i biznesu.

 

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Czym jest dojrzałość empatyczna i jak rozwija się poprzez doświadczenie i relacje z innymi.  
  • Dlaczego empatia wymaga świadomego treningu i na czym polega TRUE – Trening Rozwoju Uważności Empatycznej.  
  • Jak aktywne słuchanie i uważny dialog wpływają na samoświadomość, relacje i codzienną komunikację.  
  • Co mówią uczestnicy TRUE o swoich doświadczeniach i jakie naukowe dowody potwierdzają skuteczność empatycznego dialogu. 

 

EMPATYCZNY MÓZG  

Empatia jest naturalnym wyposażeniem naszych mózgów. Potrafimy wyczuć, odebrać uczucia innych osób. Ich stany budzą w nas specyficzny rezonans. Potrafimy też się zdecentrować, czyli „wejść w czyjeś buty”. Zrozumieć jego punkt widzenia, zobaczyć świat czy też konkretny problem z jego perspektywy.  

Jednym z trudnych do przezwyciężenia stereotypów jest przekonanie, że wiele osób… nie ma empatii. To niebezpieczny skrót myślowy. Określa się w ten sposób osoby bezduszne, egoistyczne, dominacyjne czy przemocowe. Są to osoby jak najbardziej wyposażone w empatię, tylko używające jej w sposób destrukcyjny. Wyczuwanie stanów innych ludzi może służyć manipulacji albo różnym formom „zawłaszczania”. Osoby przeżywające dużo lęku, zaburzone emocjonalnie używają empatii do budowania obronnego poczucia bezpieczeństwa (np. unikania wyobrażonych niebezpieczeństw, oceny, wycofania z powodu przewidywanego poniżenia etc.).  

Jednocześnie dzięki empatii, a właściwie jej dojrzałym formom, jesteśmy w stanie się komunikować, współpracować, tworzyć osobowe relacje, a nawet kochać. 

KILKA SŁÓW O DOJRZAŁOŚCI

Chcąc lepiej zrozumieć zjawiska związane z empatią, trzeba na moment pochylić się nad pojęciem dojrzałości.  

Wchodzenie na coraz wyższe etapy dojrzałości jest esencją rozwoju człowieka. Dziecko rośnie, uczy się mówić, rozwija coraz szerszą gamę uczuć i wrażeń. Zaczyna walczyć o swoje, koncentrować się na złożonych czynnościach, rozumieć procesy, zależności, normy społeczne. W późniejszym czasie każdy z nas uczestniczy w lepszych lub gorszych formach uczenia się, zdobywania doświadczenia, pogłębiania rozumienia świata. Stara się budować głębokie relacje, uczy się miłości, tworzenia więzi, a znaczna część przygotowuje się do… dbania o rozwój swoich dzieci.  

Rozwój opiera się na uczeniu się przez doświadczenie. Nasz mózg nieustannie uświadamia sobie, przeżywa, analizuje. Internalizuje wartości, szuka sensu.  

Doświadczamy miłości i przemocy, wglądu i zrozumienia, zagrożenia i akceptacji, wykluczenia i poczucia przynależności. Różne doświadczenia mogą nas niszczyć i budować, pomagać nam tworzyć i zamykać się w destrukcyjnych nawykach. Dzięki nim możemy zwiększać swoje kompetencje i umiejętności, ale też „zamierać” w sztywnych stereotypach, głupocie i płyciznach duchowych.  

Nasz mózg jest niesamowicie złożoną siecią dziesiątek miliardów neuronów. Każdy z nich może wejść w tysiące połączeń z innymi. Feldman Barrett pisze o tym: „Organizacja sieciowa ma także inną zaletę, która wyposaża mózg w pewną charakterystyczną właściwość kluczową dla powstania ludzkiego umysłu. Tą cechą jest «złożoność» (ang. complexity): zdolność mózgu do porządkowania się w olbrzymią liczbę różnorodnych wzorców neuronalnych”.  

Dojrzałość to umysł stworzony poprzez nieustanne strumienie doświadczeń, oparty na coraz większej złożoności, zanurzony w intensywnych relacjach z innymi. Dojrzałość to doświadczenia konstruktywnie wykorzystywane do poszukiwania sensu, miłości, a także zmieniania talentów w kompetencje pomagające w twórczości, efektywnej pracy, a też w działaniu na rzecz dobra wspólnego.  

Doświadczenia destrukcyjne mogą nasz rozwój „wypaczać”, hamować, wpuszczać w ślepe uliczki. Obniżają poczucie własnej wartości, tworzą lęk i napięcie, budują sztywne stereotypy i mechanizmy obronne. Wpychają w uzależnienia, zamykają w destrukcyjnych wspólnotach, stymulują do przemocy.  

Doświadczenia konstruktywne nas budują. Rozwijają nas w różnych sferach.

• Poznawczej – coraz lepiej rozumiemy świat i siebie samych, potrafimy analizować, zyskiwać tzw. mądrość życiową, a też powiększać zasoby rzeczywistej, gorącej wiedzy.  

• Emocjonalnej – zwiększamy samoświadomość, potrafimy czerpać energię życiową z uczuć i konstruktywnie radzić sobie z trudnymi emocjami, budujemy rezyliencję, czyli odporność na stres.  

• Społecznej – uczymy się miłości, tworzenia rodziny lub innych form intymnych relacji, uczymy się pracować, wchodzić w różnego typu wspólnoty (firmy, środowiska, organizacje, instytucje), a we współczesnych czasach włączamy się w globalne procesy wzajemnego oddziaływania.  

Naszym najważniejszym wyzwaniem życiowym jest rozwijanie sztuki uczenia się przez doświadczenie. Umożliwia to pogłębianie wiedzy i mądrości, uzyskiwanie złożoności i harmonii uczuć, budowanie osobowych relacji, zwiększanie umiejętności wspierania i pomagania innym. 

DOJRZAŁOŚĆ EMPATYCZNA

Bazą tych wszystkich obszarów rozwoju jest empatia, pozwalająca na aktywny udział w tworzeniu relacji z innymi ludźmi. Uczymy się od kogoś, przy kimś, dla kogoś, z kimś. Uczymy się też po to, żeby razem z innymi być szczęśliwszymi, skuteczniejszymi, mądrzejszymi ludźmi.  

Niestety różne trudne, destrukcyjne doświadczenia mogą „nauczyć” nas wrogości, reagowania lękiem, unikania wyzwań, zamknięcia w pozorach bezpiecznych stereotypów.  

Empatia wykorzystywana jest wtedy do złożonych mechanizmów obronnych prowadzących do coraz większych zaburzeń.  

Jeszcze jedno. Zdaniem Martina Hoffmana efektem rozwoju empatii jest budowanie wewnętrznej, zinternalizowanej hierarchii wartości. Pozwala ona szukać sensu życia, tworzyć intymne relacje, twórczo współpracować i budować lepszy świat. 

Dojrzałość empatyczna „niejedno ma imię”. To:  

• umiejętność dobrej rozmowy – szczerych wypowiedzi i aktywnego słuchania;  

• budowanie głębokich związków (bliskości rodzinnej, przyjaźni, osobowych relacji);  

• umiejętność współtworzenia „wspólnot zadaniowych” – zespołów roboczych, organizacji, firm, projektów społecznych;  

• zaangażowanie obywatelskie, działanie na rzecz demokracji, sensownych rozwiązań systemowych;  

• angażowanie się w różnego typu działania pomocowe na rzecz potrzebujących.  

Dojrzałość empatyczna może manifestować się w uzyskiwaniu profesjonalizmu, w działaniach artystycznych, sztuce zabawy, udziale w ruchach społecznych.  

W nowych czasach to także sztuka twórczego wykorzystania Internetu do tworzenia i korzystania z wiedzy, a także do budowania ważnych relacji przekraczających uwarunkowania przestrzenne. 

TRENING ROZWOJU UWAŻNOŚCI EMPATYCZNEJ

Nasza cywilizacja od lat docenia trening poznawczy. Rdzeń edukacji opiera się na zrozumieniu, przyswajaniu informacji, specjalizowaniu się w różnych obszarach – technice, intelektualnych wywodach, budowaniu skutecznych struktur i procedur.  

W ostatnich latach zaczynamy doceniać trening w zakresie uczuć i emocji. Coraz lepiej rozumiemy sens samoświadomości, rozwijania „sztuki życia”, korzystania z radości i zabawy, przeciwdziałania kryzysom, zaburzeniom. Rozwijają się różne formy terapii, treningu interpersonalnego, pogłębiania samoświadomości.  

Świadome rozwijanie empatii jest jeszcze bardzo zaniedbanym obszarem. Bardzo wiele osób ten obszar rozwija intuicyjnie, popełniając masę błędów i tworząc różnego typu zawirowania międzyludzkie. Warto sobie uświadomić, że działanie w oparciu o wartości wymaga świadomego treningu we wszystkich tych obszarach.  

Ponad dziesięć lat temu uruchomiliśmy AKCJĘ-EMPATIA. Jej rdzeniem są różne formy TRUE, czyli TRENINGU ROZWOJU UWAŻNOŚCI EMPATYCZNEJ. Początkowo uczestniczyły w niej osoby zajmujące się różnymi formami edukacji. Następną grupą byli liderzy, a potem ludzie nauki, kultury, działacze organizacji pozarządowych. Jedna z najciekawszych form to rozwijanie sztuki dialogu międzypokoleniowego, ale też międzykulturowego.  

Metodyka TRUE opiera się na wypracowanej przez 30 lat METODZIE TROP. Osoby wchodzące w nią decydują się na udział w sytuacji edukacyjnej, czyli treningu wspierającym samodzielną pracę nad sobą. Uczestniczą świadomie w procesie uczenia się w oparciu o doświadczenie. Rdzeniem tych treningów jest praca w parze z wylosowaną lub dobraną osobą. Uczestnicy wchodzą na zmianę w dwie role.  

AKTYWNY SŁUCHACZ. Daje uważność empatyczną, rozwija sztukę pełnej koncentracji na drugiej osobie. Daje poczucie „bycia zauważonym” i tworzy przestrzeń do refleksji i zwiększania szczegółowości emocjonalnej. Może zadawać pytania, dzielić się refleksjami, ale tylko wtedy, kiedy ma to pomóc osobie słuchanej. Docenia ciszę – momenty, w których mówiący milknie, zastanawia się, zmienia wątek. Pomaga uzyskać równowagę między mówieniem o problemach i trudnościach a uświadamianiem sobie mocnych stron, radosnych wydarzeń, osiągnięć i nabytych kompetencji.  

SŁUCHANY PODMIOT. W drugiej roli jest czas na swobodne mówienie. Może to być praca na strumieniu świadomości, może być świadoma ekspresja własnych emocji, myśli, obserwacji. Może też być dzielenie się przemyśleniami i uczuciami związanymi z jakimś ważnym obszarem tematycznym. Osoba mówiąca pogłębia samoświadomość, nazywając i lepiej rozumiejąc siebie lub analizowane zjawiska czy procesy. Rozwija kontakt z własnymi uczuciami, myślami i obserwacjami, co stanowi ważny element sztuki uczenia się w oparciu o doświadczenie. Czasem „czyści” wewnętrzny chaos, czasem wchodzi w proces kreacji, tworzenia, a czasem po prostu ma szansę snuć własne narracje, przekraczać samotność, planować.  

Specyficzną siłą TRUE jest głębokie, sytuacyjnie wywoływane partnerstwo. Każda osoba z pary raz jest w roli mówiącego, a za chwilę w roli słuchającego. Buduje to głębokie międzyludzkie spotkanie.

CO MÓWIĄ UCZESTNICY TRUE O TYM, CO PRZEŻYLI, CZEGO DOŚWIADCZYLI PODCZAS MÓWIENIA DO SWOJEGO PARTNERA/PARTNERKI W CZASIE SESJI?  

Przeprowadziliśmy wiele cyklów TRUE. Jego siłę, głębię i efektywność oddają wypowiedzi osób w nich uczestniczących.  

Oto wypowiedzi o byciu w roli mówiącego.  

„Bycie słuchanym przez dającą pełną uważność drugą osobę tworzyło mi szczególną przestrzeń. Nie chodzi wyłącznie o możliwość wypowiedzenia swoich myśli. Ja sobie uświadamiałam co czuję i myślę”  

„Wspaniałe jest być z kimś, być w głębokim kontakcie, mieć czas dla siebie, poruszać żywe tematy, bez pośpiechu”.  

„W codziennym życiu rozmowy często odbywają się w biegu, w natłoku obowiązków, z ograniczonym czasem i podzieloną uwagą. Tymczasem podczas sesji TRUE spotkanie staje się osobnym czasem.”  

„Czułam swobodę, swoistą wolność. Nikt mi nie przerywał, nie dopytywał, nie kontrował swoim punktem widzenia”.  

„Te spotkania były takim świętem. W życiu codziennym nie bardzo mamy na to czas, bo jesteśmy w locie”.  

„Głębokie, szczere rozmowy w zaufaniu, czułam się bezpiecznie”.  

A co mówią osoby, które w tym czasie słuchały? Co się w nich działo i co się zmieniło?  

“Było mi trudno nie wchodzić ze swoim zdaniem, nie przejmować rozmowy, nie szukać rozwiązania. Kiedy to przekroczyłam poczułam głęboką satysfakcję z tego, co do mnie płynęło…”  

“Było mi trudno odkleić się od nawyku słuchania w celu pomocowym. Jak się pozbyłam nawyku, to poczułam lekkość, uwolnienie.”  

„Słuchanie nie oznacza natychmiastowej odpowiedzi lub działania. Można być przy drugiej osobie i słuchać”.  

“Zobaczyłam, że powtarzające się doświadczenie aktywnego słuchania wyrabiały u mnie jakieś nowe nawyki empatycznego słuchania. Taki trening zaczyna wychodzić poza samą sesję. Zaczęłam inaczej rozmawiać z współpracownikami…”  

“Dzięki tym sesjom stałam się uważniejsza w życiu; w rodzinie zamieniam się w słuch, mogę zobaczyć drugą osobę.”  

 „To już nie jest tylko doświadczenie uczestnictwa w jednorazowym ćwiczeniu; to zmiana sposobu funkcjonowania w relacji. Uważność pojawia się w życiu codziennym, w pracy, w rodzinie, w rozmowach z bliskimi.”  

“Staram się znajdować teraz więcej czasu i przestrzeń na rozmowę.”  

“Myślę, że wiele konfliktów moglibyśmy uniknąć albo je rozwiązać, gdybyśmy tak ze sobą rozmawiali.”  

“Ważne było dla mnie doświadczanie naprzemiennie dwóch stanów. Jako osoba mówiąca ćwiczyłam samoświadomość, kontakt z własnymi uczuciami, myślami i obserwacjami. Jako osoba słuchająca ćwiczyłam aktywne słuchanie i pełną koncentrację na drugim człowieku. Te stany się jakoś komponują…”  

“Poczułem, co to znaczy „dawać obecność, obcować z drugim człowiekiem”, tworzyć świadomie przestrzeń innej osobie.”  

„Ważna była systematyczność, budowanie nowych nawyków”.  

Zmiana nie polega wyłącznie na opanowaniu kolejnej techniki komunikacyjnej. Uczestnicy zaczynają także dostrzegać, że taki sposób rozmowy może mieć znaczenie w bardzo różnych sytuacjach.  

Osoba słuchana ma zapewnioną przestrzeń, by pozostać przy tym, co dla niej aktualnie ważne. Może przyglądać się własnym uczuciom, myślom i obserwacjom. W ten sposób ćwiczy samoświadomość i sztukę uczenia się w oparciu o doświadczenie.  

Osoba słuchająca ćwiczy obecność, koncentrację na innym. Uczy się „dawania uwagi”, wchodzenia w relację, którą Martin Buber nazywał “JA-TY”, a Carl Rogers „bezwarunkową akceptacją”.  

Nie zawsze wiadomo od razu, dokąd zaprowadzi rozmowa. Punktem wyjścia mogą być pytania, temat albo karty wykorzystywane w trakcie spotkania. Osoby uczestniczące w sesjach mówią o głębokich i szczerych rozmowach, ale również o poczuciu bezpieczeństwa. O przekraczaniu destrukcyjnych wzorców, smakowaniu emocji jako rdzenia energii życiowej, „łapaniu” różnych perspektyw, sposobów myślenia, stawaniu się nieco mądrzejszym.  

KILKA UWAG METODOLOGICZNYCH

TRUE prowadzić powinny osoby przygotowane osobowościowo i merytorycznie. Od ich sposobu mówienia, autentyczności, klarowności wypowiedzi zależy poczucie bezpieczeństwa uczestniczek i uczestników. Muszą wyczuwać empatię, żeby się w nią zaangażować.  

W TRUE powinny uczestniczyć osoby mające już doświadczenie w uczeniu się w oparciu o doświadczenie – po cyklach treningowo-warsztatowych opartych na Metodzie TROP lub podobnych podejściach. Dla osób początkujących przewidziane są cykle bazowe pozwalające nauczyć się sztuki korzystania z udziału w sytuacjach edukacyjnych.  

Można zapraszać do TRUE skoncentrowanego na rozwoju osobistym. Można też organizować TRUE tematyczne, np. dla rodziców, którzy rozmawiają o wyzwaniach związanych z wychowaniem dzieci, liderek i liderów na temat budowania zespołu, nauczycielek i nauczycieli poszukujących twórczych form edukacji, a także ludzi zajmujących się zawodami pomocowymi.  

TRUE sprawdza się także w podnoszeniu jakości konferencji, programów społecznych, integracji środowisk, budowaniu kultury organizacyjnej.  

NAUKOWE DOWODY

Tu posłużę się wypisem z artykułu mojej żony, Doroty Szczepan-Jakubowskiej.  

„Tania Singer, psycholog i neurobiolog z Max Planck Society wykonała badania mające na celu opracowanie skutecznej metodologii chronienia ludzi przed psychologicznymi i fizjologicznymi skutkami izolacji w pandemii. 300 osób podzielonych na 4 grupy testowało różne metody, m.in. mindfulness i empatyczny dialog w parach. Okazało się, że 15 minut dziennie uważnej rozmowy, której towarzyszyło empatyczne słuchanie najskuteczniej ze wszystkich metod redukowało stres. Zmieniło wiele wskaźników, np. obniżyło u osób badanych poziom kortyzolu. Najbardziej szokujące jest to, że po dziewięciu miesiącach takiego treningu osoby badane wykazywały zmiany w mózgu w kierunku rozrostu struktur związanych z empatią.”

PODSUMOWANIE

Żyjemy w świecie nieustannej zmiany, cyfryzacji, globalnych kryzysów i niebywałych możliwości. Rozwijanie sztuki uczenia się przez doświadczenie jest konstruktywną odpowiedzią na te wyzwania. Jego ważnym elementem jest rozwijanie uważności empatycznej. Można ją w specyficzny sposób trenować. TRUE, czyli Trening Rozwoju Uważności Empatycznej, jest wypraktykowaną metodą mającą podstawy w wiedzy o mózgu, metodach wsparcia rozwoju i badaniach nad redukcją stresu.

Jac Jakubowski  

Redakcja: Maria Piądłowska  

Bibliografia:  

Lisa Feldman Barrett, Mózg nie służy do myślenia, Feeria Science – Wydawnictwo JK, Łódź 2021, s. 52.  

 

biuro@grupatrop.pl

602 137 463

Opracowanie: Anna Gano 

 

0 komentarzy